palliative care

  "หมอคะ... หนูเหนื่อยจนรู้สึกผิด หนูอยากพักแต่ก็กลัวว่าถ้าเผลอหลับไป พ่อจะเป็นอะไรไปตอนหนูไม่รู้ตัว หนูเป็นลูกที่แย่ไหมคะ?" คำถามนี้มาจากลูกสาวคนหนึ่งที่นั่งเฝ้าคุณพ่อที่เป็นมะเร็งระยะสุดท้ายมานานกว่า 3 เดือน ขอบตาเธอดำคล้ำ มือสั่นเล็กน้อยด้วยความเครียดสะสม เธอพยายามทำทุกอย่างให้ดีที่สุด เช็ดตัว ป้อนยา พลิกตัว จนลืมดูแลตัวเอง หมอเชื่อว่ามี "ฮีโร่" อีกหลายคนที่กำลังอ่านบทความนี้อยู่... คุณคือคนที่เสียสละเวลา ความสุขส่วนตัว และเรี่ยวแรงทั้งหมด เพื่อประคับประคองคนที่คุณรักให้เดินไปส่งถึงปลายทาง วันนี้หมอเก่งไม่ได้มาเขียนเพื่อคนไข้ครับ แต่หมอเขียนเพื่อ "คุณ" ... คนเฝ้าไข้คนเก่ง หมออยากมอบ "คู่มือฉบับหัวใจ" เล่มนี้ เพื่อให้คุณเตรียมพร้อม รับมือ และดูแลหัวใจตัวเองให้แข็งแรงพอที่จะเป็น "ลมใต้ปีก" ให้คนไข้ได้จนถึงวินาทีสุดท้ายครับ ความจริงที่ (คนเฝ้า) ต้องรู้: "แก้วที่ว่างเปล่า... รินน้ำให้ใครไม่ได้" สิ่งแรกที่หมออยากบอกคือ "ความเหนื่อยไม่ใช่ความอ่อนแอ" และ "การพักผ่อนไม่ใช่ความเห็นแก่ตัว" ครับ การดูแลผู้ป่วยระ...

  "หมอครับ พ่อปวดหลังมาก ขยับตัวทีน้ำตาไหล พอกินยาแก้ปวดก็สะลึมสะลือ คุยไม่รู้เรื่อง... เห็นพ่อทรมานแบบนี้ ผมปวดใจเหลือเกิน มีวิธีไหนช่วยพ่อได้อีกไหมครับ?" แววตาที่เต็มไปด้วยความทุกข์ของลูกชายคนไข้มะเร็งต่อมลูกหมากระยะลุกลาม ที่โรคกระจายไปที่กระดูกสันหลัง เป็นภาพที่ผมและทีมแพทย์เจออยู่บ่อยครั้งครับ ความเจ็บปวดจากมะเร็ง โดยเฉพาะเมื่อมันลามไปที่ "กระดูก" เป็นความปวดที่ทรมานแสนสาหัส มันไม่ใช่แค่ปวดเหมือนเมื่อยกล้ามเนื้อ แต่มันปวดลึก ปวดตลอดเวลา เหมือนมีอะไรมาคอยบดขยี้กระดูกอยู่ข้างใน จนคนไข้กินไม่ได้ นอนไม่หลับ และสูญเสียคุณภาพชีวิตไปจนหมดสิ้น หลายคนพอได้ยินคำว่า "ฉายแสง" (Radiotherapy) ก็มักจะกลัว... กลัวเจ็บ กลัวผิวไหม้ กลัวผลข้างเคียงจนร่างกายรับไม่ไหว แต่ความจริงแล้ว ในระยะนี้ การฉายแสงคือ "ฮีโร่" ที่จะเข้ามากู้คืนความสุขสบายให้กับคนไข้ครับ วันนี้หมอเก่งจะพามาทำความเข้าใจ "การฉายแสงเพื่อบรรเทาอาการปวด (Palliative Radiotherapy)" ว่ามันทำงานอย่างไร ปลอดภัยแค่ไหน และเราจะดูแลคนที่เรารักในช่วงเวลานี้อย่างไรครับ ความจริงที่ต้องรู้: ทำไมมะ...

  "หมอครับ... หมอจะให้พ่อกลับบ้านไปรอความตายเฉยๆ ใช่ไหม? หมอจะไม่ทำอะไรแล้วเหรอครับ?" น้ำเสียงสั่นเครือแต่แฝงไปด้วยความโกรธและความน้อยใจของลูกชายคนไข้ ดังขึ้นกลางห้องตรวจ เมื่อผมเริ่มเกริ่นถึงคำว่า "การดูแลแบบประคับประคอง (Palliative Care)" ให้กับคุณพ่อที่เป็นมะเร็งปอดระยะสุดท้ายฟัง วินาทีนั้น ผมเข้าใจความรู้สึกของเขาดีครับ... คนเป็นลูก เมื่อได้ยินหมอบอกว่า "การรักษาหลัก (เช่น คีโม หรือผ่าตัด) อาจไม่ได้ผลดีแล้ว" มันเหมือนโลกทั้งใบถล่มลงมา ยิ่งพอได้ยินคำว่า "ประคับประคอง" ภาพในหัวของคนส่วนใหญ่คือ การถูกหมอเท การทอดทิ้ง หรือการนอนรอวาระสุดท้ายอย่างสิ้นหวัง แต่วันนี้ หมอเก่งอยากขอโอกาส "จับมือ" ทุกท่าน แล้วอธิบายความจริงอีกด้านหนึ่ง... ความจริงที่ว่า "การรักษาแบบประคับประคอง ไม่ใช่การทิ้งไข้" แต่มันคือ "การรักษาที่เข้มข้นที่สุด" ในรูปแบบของ "ความรักและความใส่ใจ" ต่างหากครับ ความจริงที่ (ญาติ) ต้องรู้: เปลี่ยนจาก "เอาชนะโรค" เป็น "เอาชนะความทุกข์" หมออยากให้ลองจินตนาการแบบนี้ครับ การรักษา...

  "หมอครับ... พ่อคุยกับใครไม่รู้ ชี้ไปที่เพดานแล้วบอกว่าแมมารับ แกดูสับสน จำลูกหลานไม่ได้... นี่พ่อเมายาแก้ปวดหรือเปล่าครับ? ผมควรหยุดยาไหม?" นี่คือคำถามที่บีบหัวใจหมอและญาติคนไข้มากที่สุดคำถามหนึ่งครับ ในห้องพักผู้ป่วยระยะสุดท้าย บรรยากาศมักจะเต็มไปด้วยความกังวลเมื่อคนไข้เริ่มมีอาการเปลี่ยนไป จากที่เคยพูดคุยรู้เรื่อง กลายเป็นคนละคน บางคนนิ่งซึม บางคนเอะอะโวยวาย หรือบางคนเห็นภาพหลอน ญาติส่วนใหญ่มักจะโทษ "ยาแก้ปวด" (มอร์ฟีน) เป็นจำเลยที่หนึ่ง และอยากจะหยุดยาเพราะกลัวคนไข้เป็นบ้า แต่หารู้ไม่ว่า... การหยุดยาแก้ปวดทันที อาจทำให้คนไข้ตกนรกทั้งเป็นจากความเจ็บปวด วันนี้หมอเก่งจะพามาทำความเข้าใจภาวะ "สับสนเฉียบพลัน (Delirium)" ในผู้ป่วยระยะท้าย ว่าเส้นแบ่งระหว่าง "อาการของโรค" กับ "ผลข้างเคียงยา" อยู่ตรงไหน และเราจะดูแลคนที่เรารักอย่างไรให้ผ่านช่วงเวลานี้ไปได้อย่างสงบที่สุดครับ ความจริงที่ (ญาติ) ต้องรู้: อาการเพ้อ คือ "สัญญาณเตือน" ไม่ใช่แค่เมายา หมออยากให้เข้าใจก่อนครับว่า ภาวะสับสน (Delirium) เป็นภาวะที่พบบ่อยมากในผู้ป่วยมะ...

  "หมอครับ... พ่อกินข้าวไม่ได้เลย ผอมจนเหลือแต่กระดูก ผมควรจะฝืนป้อนท่านไหม? หรือควรจะปล่อยให้ท่านหลับไปเฉยๆ ผมกลัวพ่อหิว แต่ก็กลัวพ่อทรมาน" คำถามนี้ผมได้ยินจากลูกชายของคนไข้ท่านหนึ่งในวันที่พาคุณพ่อมาตรวจเรื่องอาการปวดหลังรุนแรงจากมะเร็งที่กระจายไปกระดูก แววตาของเขาเต็มไปด้วยความสับสน ความรู้สึกผิด และความรักที่อยากจะทำสิ่งที่ดีที่สุดให้พ่อเป็นครั้งสุดท้าย การดูแลผู้ป่วยมะเร็งระยะสุดท้าย ไม่ใช่แค่เรื่องของการ "ให้ยา" แต่เป็นเรื่องของ "หัวใจ" และการประคับประคองความรู้สึกของทุกคนในครอบครัว วันนี้หมอเก่งขอถอดเสื้อกาวน์มานั่งคุยแบบเปิดอก ในฐานะหมอที่เห็นทั้งความเจ็บปวดและความงดงามในช่วงเวลาสุดท้ายของชีวิต เพื่อเป็นแนวทางให้ญาติและคนเฝ้าไข้ ได้เตรียมตัวและเตรียมใจอย่างเข้มแข็งครับ ความจริงที่ (ญาติ) ต้องรู้: Palliative Care ไม่ใช่การ "ทอดทิ้ง" สิ่งแรกที่หมออยากให้ปรับความเข้าใจใหม่ คือคำว่า "การรักษาแบบประคับประคอง (Palliative Care)" ครับ หลายคนเข้าใจผิดว่า เมื่อหมอบอกว่า "รักษาที่ต้นเหตุไม่ได้แล้ว" หรือ "เป็นระยะสุดท้าย...